ETXALEKUKO GURUTZEAREN HISTORIA
Etxaleku Nafarroako Foru Komunitateko kontzejua da, Imotz udalerrikoa. Horrela, Etxaleku oso leku natural ezagun eta bisitatuan kokatzen da. Pagadiandieta Etxalekutik iparraldera dagoen mendirik nabarmenena da, Ihabenekin muga eginez. Lausti eta Aizkorre mendiek Oskotz eta Gartzaron dituzte mugakide, eta hegoaldean Amezti, Mendikur eta Korosti
Herriaren historiaren artean, makien gurutzearen historia ezaguna nabarmentzen da, belaunaldiz belaunaldi kontatzen eta transmititzen joan dena. Istorio honek kontatzen duenez, 1944an, Amezti mendiaren inguruan, Gerra Zibilaren ondoren Espainian ezarritako erregimen frankistaren aurkako zenbait gerrillari lurperatu zituzten, maquis izenez ezagunak. Ezaguna denez, makien borroka menditik hasi zen, eta handik ihes egin behar izan zuten bizirik jarraitzeko.
Etxalekuko bizilagunen artean belaunaldiz belaunaldi transmititutako istorioak kontatzen duenez, Amezti inguruan 3 maki lurperatu zituzten eta haien omenez gurutze itxurako zuhaitz batean seinale bat egin zuten.
Zuhaitz honek bizirik iraun du urteetan zehar, baina denboraren poderioz pixkanaka lehortzen eta usteltzen joan da, nahiz eta zutik jarraitu.
Duela urte batzuk, Arazandi Zientzia Elkarteak indusketa bat antolatu zuen, makien gurutzea izenez ezagutzen den istorioko protagonisten gorpuak aurkitu eta gorpuak lurpetik ateratzeko. Bilaketa horren ondoren, zuhaitza botata geratu zen, eta gurutzearen zatia berreskuratzeari ekin zitzaion, zutik jarriz, aipatutako historia oroitarazten jarraitu ahal izateko. Denbora horretan, gurutzearen zuhaitza nabarmen sufritu du, ustelduta egon da, eta makien gurutzearen kontserbazioa arriskuan egon da.
Egoera horren aurrean, Etxalekuko Kontzejuak, herriaren historiaren eta ondare historikoaren zati honen galeragatik bizilagunak kezkatuta daudenez, mendiko zuhaitzaren zatia berreskuratzea eta gurutzearen 3Dko eskanerra egitea erabakitzen du, brontzezko erreprodukzio bat egiteko. Berreskurapen lanak egin ondoren, zuhaitz zatia Amezti mendira itzultzen da, bertan gorde behar baita historia.
Errekuperazio-prozesuaren irudiak
Horrela, Etxalekuko Kontzejuak bere historiaren parte den pieza hau gorde ahal izan du frankismoaren aurkako gerrilla mugimenduan bizia galdu zuten pertsona guztiak oroituz.
Horrez gain, Amezti mendian kokatuta dagoen historiaren zati hau bisitatzeko interesa duen pertsona oro gonbidatzen du, eta herriaren historiaren zati hau transmitituz eta zabalduz giza eskubideen errespetuaren inguruan hausnartzera animatzen du.
